Europese Commissie maakt zich zorgen over de meststoffenmarkt en presenteert actieplan met belangrijke maatregelen

Aanleiding

Met de recente oorlog in het Midden-Oosten en enkele jaren geleden met de inval van Rusland in Oekraïne is duidelijk geworden dat Europa kwetsbaar is als het gaat om meststoffen en daarmee de voedselproductie. We zijn afhankelijk van de import van aardgas voor stikstofmeststoffen en van mijnen uit Marokko, Wit-Rusland, Rusland en China voor andere meststoffen.
Kunstmestprijzen zijn enorm gestegen: sinds december met 40% terwijl die al 62% boven het niveau van 2020 lagen. Veel akkerbouwers, met name van extensieve gewassen als graan, kiezen ervoor om niet of minder te bemesten en om minder areaal in te zaaien. Lagere gewasopbrengsten en verlies aan kwaliteit zijn het gevolg.

Ook voor de kunstmestindustrie zelf is het moeilijk: de productiekosten voor stikstofkunstmest bestaan voor maar liefst 70 tot 80% uit aardgaskosten. Bedrijven dreigen fabrieken te sluiten of stil te leggen, zoals enkele jaren geleden ook al gebeurde. De Europese productiecapaciteit is inmiddels al met 9% gedaald. Daarbij komt dat ambitieuze klimaatdoelen grote investeringen vereisen van deze bedrijven en in afwezigheid van een level playing field verergert dat deze problematiek. Niet alleen de investering in groene kunstmestfabrieken maar ook de uiteindelijke hogere kostprijs per kilogram stikstof zijn een probleem.

Hierdoor dreigt Europa juist minder zelfvoorzienend te worden in plaats van meer wat het streven is.

Naast de hoge prijzen worden de prijsvolatiliteit, het ontbreken van markttransparantie en van een open markt als problematisch gezien. In het bijzonder geldt dat voor low-carbon en bio-based meststoffen. Het gebruik van deze circulaire meststoffen wordt bovendien belemmerd door complexe regelgeving.

De Europese Commissie roept alle actoren in de EU en in de lidstaten op om snel acties te nemen. Zowel de korte termijn – om toch meststoffen te gebruiken om voldoende gewasopbrengst te krijgen – als de middellange termijn – om de meststoffenmarkt en het meststoffengebruik structureel te verbeteren – zijn van belang. Concreet spreekt men over drie doelen, die elkaar zouden versterken:

1. de beschikbaarheid en betaalbaarheid van meststoffen op korte termijn verbeteren;
2. autonomie en veerkracht van de EU verbeteren door de binnenlandse productie te versterken, duurzaam nutriëntenbeheer met minder verliezen te waarborgen en de overgang naar circulaire en klimaatvriendelijke meststoffen te versnellen; en
3. transparantie binnen de meststofketen versterken.

Maatregelen

De landbouw in de Europese Unie is divers en de maatregelen zijn dan ook uiteenlopend van aard. Het gaat om zowel voldoende bemesten voor goede gewasopbrengsten en bodems als om het verlagen van verliezen en meer circulair gebruik. Ook worden maatregelen voorgesteld om de kunstmestindustrie te steunen. Het betreft onder andere:

1. Beschikbaarheid en betaalbaarheid meststoffen. Dit betreft o.a. aanpassingen van het GLB-budget via bestaande crisis-instrumenten om de zwaarst getroffen boeren (in de minder welvarende landen) te steunen via o.a. liquiditeitssteun, en om de zogenaamde eco-regeling van het GLB aan te passen richting het efficiënt gebruik van meststoffen en een hoger aandeel circulaire meststoffen.
2. Lidstaten krijgen de mogelijkheid om binnen bestaande fondsen de ontwikkeling van biogas- en biomethaanproductie te steunen. Specifiek worden genoemd: installaties op boerderijschaal of coöperaties van boeren, aanpassen van bestaande installaties, wegnemen van knelpunten voor vergunningverlening, digestaatverwerking en transport van digestaat en feedstock over regio’s.
3. Maatregelen om de import en behoud van voorraden van meststoffen te vergemakkelijken; dit geldt voor zowel stikstof, fosfaat als kalium.
4. Bevorderen van circulaire meststoffen en hergebruik met lagere verliezen. Onder andere door de Urban Wastewater Treatment Directive te implementeren en door barrières in regelgeving voor circulaire meststoffen indien mogelijk weg te nemen. Deze maatregelen worden ook meegenomen in de op handen zijnde Circular Economy Act. De Commissie gaat onderzoeken in hoeverre de dierlijke bijproductenverordening (waar mest onder valt) kan worden vereenvoudigd, eventueel zelfs door bepaalde meststoffen (digestaat, gecomposteerde mest) buiten deze scope te laten vallen.
5. Minder gebruik van fossiele of geïmporteerde meststoffen, zoals:
   • Bevorderen van mesttransport van overschot- naar tekortgebieden in Europa.
   • Ondersteunen van precisiebemesting via adviesdiensten en aanpassing van de eco-regeling in het GLB.
   • Stimuleren van de teelt van vlinderbloemigen.
6. Uitbreiden van RENURE met digestaat, indien (de dunne fractie van) digestaat inhoudelijk voldoet aan de huidige criteria. Voorbereidende werkzaamheden zijn al aan de gang.
7. Andere maatregelen om teelten minder kwetsbaar te maken, waaronder het snel publiceren van de evaluatie van de Nitraatrichtlijn, met daarop volgend concrete adviezen voor best practices – meer in overeenstemming met de klimatologische verschillen binnen Europa – en vereenvoudiging van regelgeving, het verbeteren van de bodemvruchtbaarheid met organische stofaanvoer en door circulaire meststoffen een plek te geven in de zogenaamde CRCF-regulation (CRCF = carbon removal and carbon farming).
8. Fondsen beschikbaar stellen voor onderzoek, innovatie, modernisering en opschaling. Genoemd worden het Innovation Fund, de European Hydrogen Bank en de voorgestelde Industrial Decarbonisation Bank.
9. Inspanningen om tot meer transparantie in de meststoffenmarkt en tot een betere dialoog tussen beleidsmakers en de meststoffenketen te komen.

Fragment uit het actieplan over RENURE uit digestaat


De Europese Commissie concludeert dat met dit voorstel een significante bijdrage wordt geleverd aan het stabiliseren van een betaalbare meststoffenmarkt en aan het zekerstellen van de meststoffenvoorziening voor de komende jaren. Dit doen ze met een scala aan voorgestelde maatregelen: regelgeving, financieel, stimuleren van de markt en koolstofbeprijzing.

Ze roept het Europese Parlement, de lidstaten en belanghebbenden uit de industrie en de landbouw op om deze maatregelen te omarmen en voortvarend in de praktijk te brengen.

Kortom, de Europese Commissie zet hiermee een duidelijke stap om hergebruik van meststoffen een impuls te geven, met kansen voor mestverwaarding op lokale (RENURE) en internationale schaal. Het is aan het Europees Parlement, de lidstaten en de bedrijven in hoeverre en hoe snel dit in de praktijk kan worden gebracht.

Meer informatie (beide in het Engels):

• Persbericht: Commission presents plan to secure Europe's fertiliser supply and food security
• Document: deze link